Hơn 20 năm rồi, nay ở bản người Dao đỏ xã Bản Hồ mới tổ chức lễ cấp sắc cao nhất 12 đèn. Theo quy định của người Dao, đồng bào thường tổ chức lễ cấp sắc vào tháng 11- 12 đến tháng 2 năm sau, vì đây là thời gian nông nhàn nhất, mùa màng đã thu hoạch nên có nhiều thời gian và điều kiện tiến hành lễ.

Cấp sắc là một nghi lễ bắt buộc không thể thiếu trong cuộc sống của người Dao, đặc biệt là cấp sắc 12 đèn. Theo quan niệm của người Dao, đàn ông nếu chưa trải qua lễ cấp sắc thì dù già cũng vẫn coi là trẻ con, vì chưa được cấp đạo sắc, chưa có tên âm. Người đã qua cấp sắc dù ít tuổi vẫn được cộng đồng coi là người trưởng thành, được tham gia vào các công việc hệ trọng của làng, thôn, bản, được giúp việc cho thầy cúng, nếu học được chữ Nôm Dao biết cúng thì được cúng bái. Họ cũng quan niệm rằng, người có trải qua lễ cấp sắc mới biết lẽ phải trái ở đời, mới đích thực là con cháu Bàn Vương, khi chết hồn mới được đoàn tụ với tổ tiên.

Lễ cấp sắc còn gọi là lễ Quá tăng (Treo đèn), thường trong đời chỉ tổ chức một lần, nhưng có người làm thầy cúng cần thăng cấp nhiều hơn, làm nhiều lần từ 7 đến 12 đèn. Lễ cấp sắc thường được tổ chức kết hợp với lễ tế Bàn Vương (hay còn gọ là lễ Chấu Đàng), lễ này đặc trưng cho lễ tế tổ của người Dao. Các thầy cúng có nhiều cấp muốn được thăng cấp nhất thiết phải làm lễ “Tẩu Slai” (độ giới) để treo thêm đèn, treo đến 12 đèn là cấp bậc cao nhất của người làm thầy. Tục thờ Bàn Vương không cần lập bàn thờ riêng, mà cầu khấn chung với tổ tiên, dòng tộc trong các dịp làm chay, cấp sắc... Người Dao tin rằng Bàn Vương có liên quan đến đời sống, số phận của từng người, từng gia đình, dòng tộc nên cúng thường xuyên gia đình mới khoẻ mạnh, gia tộc mới hưng thịnh phát đạt.

Lễ cấp sắc của người Dao đỏ ở xã Bản Hồ, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai có nhiều cấp bậc. Mỗi cấp bậc phản ánh một trình độ khác nhau của các trò được cấp sắc, cấp sắc 3 đèn là thầy nhỏ nhất, cấp sắc 7 đèn làm thầy vừa phải, cấp sắc 12 đèn là cấp sắc cao nhất trong cấp độ làm thầy. Người Dao đỏ cho rằng ai cấp sắc 3 đèn sẽ được thầy cấp giao cho 36 quân âm binh (binh mã), cấp sắc 7 đèn được cấp 72 quân âm binh và cấp sắc 12 đèn sẽ được thầy cấp cho 120 quân âm binh. Đồng thời trong quá trình cấp sắc 12 đèn của người Dao đỏ, các thầy chính sẽ cấp giao thêm quân âm binh cho các học trò nam từ 120 quân âm binh lên thành 180 quân âm binh tức là cấp thêm 60 quân binh mã để các trò sau này đi đâu làm gì không phải sợ vì có quyền điều hành binh mã. Các trò nữ tức là vợ của các trò nam được cấp sắc cũng sẽ được thầy cấp thêm âm binh tổng là có 60 quân âm binh. Tuy nhiên giữa các dòng họ người Dao đỏ xã Bản Hồ, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai cũng có những tập quán, những quy định riêng của dòng họ vì thế không phải tất cả các họ người Dao đỏ ở đây cũng phải cấp sắc 12 đèn như họ Phàn (tức là họ Bàn- họ tổ của người Dao).

Để tổ chức cấp sắc 12 đèn, gia chủ phải tìm chọn thầy rất kỹ càng. Người hành lễ phải đủ 13 thầy, là thầy cúng cao tay, gia đình có đức đạo, con cái đề huề, các thầy am hiểu tường thông gốc rễ của lễ cấp sắc, biết tổ chức các bước trong buổi lễ. Ngày tháng cấp sắc phải được tìm chọn cẩn thận, kỹ càng làm sao cho ngày đó không phải là ngày đại kị hay kiêng của các họ cùng được cấp sắc lần này. Thầy cấp sắc 12 đèn là thầy đã trải qua quá trình thụ lễ 12 đèn, khi đó mới đủ trình độ để cấp sắc cho các trò. Người được cấp sắc phải trải qua một quá trình tự học, rèn luyện và tu dưỡng đạo đức họ phải học thông thạo các nghi lễ kiêng kỵ, các nghi thức, thủ tục hành lễ cũng như các bài cúng ghi trong sách Nôm.

Theo quan niệm của người Dao đỏ, số cặp học trò được cấp sắc trong một đợt phải là số cặp lẻ, có thể là 9, 11, 15, 17 cặp, vì số lẻ là số sinh sôi phát triển với mong muốn cấp sắc để cho con cháu sau này còn làm ăn phát triển.

Lễ cấp sắc 12 đèn là cấp bậc cao nhất trong tất cả các lễ cấp sắc trước đó như cấp sắc 3, 7 đèn. Những người cấp sắc được thăng chức, tăng quân âm binh, khi chết sẽ được trở về thiên đường (trên trời).

Ông Phàn Quẩy Chẳn, thôn Tả Trung Hồ cho biết: Gốc tích ông cụ người Dao trong dòng họ Phàn có thủ tục phải cấp sắc cho con cháu trong họ đến bậc đủ 12 đèn. Nếu đời ông cụ, đời cha, đời bố chưa làm được thì đến đời con cháu bắt buộc phải làm. Trong giấc ngủ các cụ tổ tiên trong họ về báo mộng, con cháu đi xem bói biết các cụ tổ tiên về đòi làm lễ cấp sắc 12 đèn. Khi đó con cháu căn cứ vào gia phả của dòng họ để tìm đón thầy về tổ chức cấp sắc 12 đèn. Khi đã tổ chức thì con cháu xem tên của ông cụ, ông, cha đã chết nhưng chưa được cấp sắc thì các thành viên con cháu phải nhờ thầy vẽ một hình người lên mảnh gỗ đem theo để thầy cúng cấp sắc luôn. Hình thức cấp sắc là cấp giấy chứng nhận được bằng cao nhất (12 đèn), bằng cấp này có quyền hành và thế lực đối với âm (thế giới âm của những người đã chết) và thiên đường (được cấp sắc con người được lên trên trời, sau này chết đi tên người chết đã có trên thiên đình lúc đó trời sẽ nhận).

Khi tổ chức lễ cấp sắc phải tìm chọn ngày tốt, tránh ngày mất của các cụ tổ tiên.Thường được chọn vào ngày Mão hoặc ngày Thìn để tổ chức làm lễ.Trước kia, việc chuẩn bị cho lễ cấp sắc 12 đèn phải chuẩn bị từ 3-5 năm mới đủ lễ nạt, lương thực phục vụ cho nghi lễ. Ngày nay, các hộ gia đình người Dao đỏ ở Bản Hồ có cây thảo quả là nguồn thu nhập chính, mỗi năm thu hàng trăm triệu đồng nên có điều kiện để tổ chức lễ này. Theo thứ tự sắp xếp của gia chủ, theo tên từng người, các cặp học trò (vợ chồng) được nằm quay đầu vào nhau che chắn ở giữa là bức vách gỗ. Các học trò nam do đại huynh trưởng quản lý- ông này là trưởng họ Phàn tên Phàn Quẩy Chẳn, còn các học trò nữ do mẹ ma “Sài mạ” tên là Lý Tả Mẩy quản lý. Sài mạ ở trong lễ cấp sắc này là vợ của thầy cả. Theo phong tục của người Dao đỏ, nếu không mời được bà vợ của thầy cả thì mời bà vợ của thầy 2,3 đi giúp cai quản các chị em trong suốt quá trình diễn ra lễ cấp sắc.

Trong lễ cấp sắc này có rất nhiều các nghi lễ ở trong nhà, cũng như ở ngoài nhà, trong nhà có lễ truyền thụ phép (truyền đạo cho học trò) truyền thụ phép thông qua bài trong sách Nôm Dao, truyền thụ phép thông qua các đạo cụ hành lễ như chiếc gậy, súc xắc, chiếu, dấu ấn, bọc gạo, nến...Theo quan niệm học trò đã được cấp sắc 12 đèn có quyền đi lại trên thiên đường hoặc đi vào thế giới âm phủ, hay nói cách khác là có thể xuống âm, có thể lên thiên đường lúc nào cũng được. Đi đâu cũng không sợ, có quyền được gọi quân binh, sư phụ, tổ tiên giúp đỡ khi cần thiết.

Để trở thành người trưởng thành được cộng đồng kính nể, các trò phải hết sức nỗ lực tu nhân tích đức, giữ phẩm hạnh của người làm thầy. Trước khi bước vào chính lễ để tu thành chính quả, từ thầy và trò đều phải thực hiện quá trình kiêng kỵ rất khắt khe như: phải giữ mình sạch sẽ trong vòng 30 ngày trước khi bước vào lễ chính, kiêng ngủ với vợ, với nữ giới và nữ giới, kiêng không được chặt cây, không được cầm đến khí giới, kiêng không được hái rau, ngắt ngọn cỏ, kiêng không được cãi chửi, nói xấu nhau, kiêng không được đi tiểu, đại tiện ở hướng mặt trời mọc…

Lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao đỏ xã Bản Hồ, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai là một trong những nghi lễ độc đáo đặc trưng nhất trong cộng đồng người Dao đỏ ở Lào Cai nói riêng và ở các tỉnh có người Dao đỏ nói chung.

                                                                                                                                     Bài ảnh: Quốc Toản

• Các điểm du lịch ở Lai Châu