Lễ mừng lúa mới hay còn gọi là tết cơm mới là lễ hội rất quan trọng trong hệ thống các lễ hội cổ truyền của người Hmông Cát Cát. Lễ được tổ chức hàng năm với mục đích cảm ơn trời đất cho mưa thuận gió hòa, tránh được dịch bệnh, gia đình có được mùa màng bội thu, cả năm no đủ, mọi người khỏe mạnh…

Ảnh sưu tầm

Công đoạn đầu tiên trong lễ mừng lúa mới của người Hmông Cát Cát là chọn ngày. Ngày tốt được chọn làm lễ cúng cơm mới theo quan niệm của người Hmông là ngày chó hoặc ngày gà. Tránh ngày mất của người thân trong gia đình và anh em ruột thịt.

Trước khi diễn ra lễ cơm mới vài ngày, chủ nhà hoặc một người trong gia đình đi mời anh em, họ hàng, làng xóm thân thích đến gặt lúa giúp và ăn cơm mới.
Nông cụ là những vật dụng không thể thiếu trong lễ mừng lúa mới. Trước đó, người phụ nữ trong gia đình sẽ kiểm tra những nông cụ cần thiết cho việc gặt lúa, bao gồm: liềm cắt lúa, thồ đựng lúa…
Ngoài ra, chủ nhà còn phải chuẩn bị một số lễ vật cho lễ mừng lúa mới gồm có: một đôi gà, một con lợn, 20kg gạo tẻ, 20kg gạo nếp, 20 lít rượu, các loại rau, gia vị cần thiết.

Lễ chính diễn ra qua nhiều bước. Trước hết là gặt lúa. Người Hmông Cát Cát đi gặt lúa vào buổi sáng sớm (khoảng 6 giờ). Dẫn đầu là bà chủ nhà, tiếp theo sau là những người trong gia đình. Khi đi không cần chọn giờ và không kiêng kị điều gì khi đang đi trên đường.
Lúc gặt, họ chọn đám lúa chín vàng, đẹp nhất ruộng và chỉ cắt đủ cho bữa ăn trong lễ mừng lúa mới. Sau đó cho vào thồ mang về nhà.

Ảnh sưu tầm

Bước tiếp theo là đập lúa. Lúa gặt xong mang về nhà dùng tay đập vào thành của một cái hộc gỗ hình vuông có cạnh khoàng 1,2m và cao chừng 1m. Lúa đập xong sẽ được vơ sạch rơm rồi đổ vào thồ mang đi sấy khô.
Công cụ để sấy khô lúa là một chảo gang to đặt trên bếp lò, người Hmông đổ lúa mới vào chảo gang rồi dùng củi lửa vừa sấy vừa dùng que đảo đều đến khi khô thì mang đi giã gạo. Người con dâu trong nhà sẽ làm công việc này. Gạo giã xong đem về ngâm để nấu cơm và đồ xôi làm bánh dày. Gạo phải được ngâm khoảng 6 giờ đồng hồ trước khi đồ bằng chõ gỗ. Nồi để nấu cơm trong lễ mừng lúa mới vẫn là nồi gang như ngày thường.
Gạo nếp sau khi đồ chín được đổ ra một cái máng gỗ có đáy hình khuyên, chiều dài máng khoảng 1,5m, bán kính trong lòng máng khoảng 0,3m. Xôi vừa đổ xuống máng lập tức được 2 thanh niên khỏe mạnh dùng chày gỗ giã nhuyễn (nếu không nhanh chóng, để xôi nguội sẽ dính chày rất khó giã). Xôi sau khi giã nhuyễn, mịn sẽ được các chị em phụ nữ nặn thành bánh dày (có đường kính khoảng 10cm) lót bằng lá chuối rừng.

Bánh dày trong lễ cơm mới không dùng để cúng mà chỉ để ăn cho vui. Nặn bánh dày xong chủ nhà sẽ đi mời anh em họ hàng và những người có mặt ăn bánh mừng cho gia đình được mùa lúa mới.
Tiếp đó, chủ nhà với sự trợ giúp của anh em, họ hàng sẽ thịt lợn, gà làm bữa dâng cúng tổ tiên. Lợn, gà nấu chín, sắp ra một cái bàn gỗ kê dọc theo hướng từ cửa chính vào đến bàn thờ.

Ảnh sưu tầm

Khi bày mâm cúng xong thì ông thầy cúng ngồi bên cạnh bàn làm lễ dâng lễ vật và cơm mới cho tổ tiên. Sau đó, gia đình dọn cơm mời anh em họ hàng uống rượu ăn mừng lúa mới.

Trong bữa cơm, chủ nhà nâng chén rượu đầu tiên cảm ơn anh em đã đến giúp và mời anh em cùng uống rượu để mừng cho gia đình có lúa mới ăn, đồng thời chủ nhà hoặc một người cao tuổi trong dòng họ sẽ khởi xướng hát đối một bên nam một bên nữ để mừng cho vụ lúa mới bội thu. Việc hát đối diễn ra nhộn nhịp cả ngày, cả đêm hôm đó.

Tiếng cười, tiếng hát, tiếng những bát rượu chạm vào nhau là những thanh âm rộn rã báo hiệu một năm no ấm của đồng bào người Hmông ở làng Cát Cát, xã San Sả Hồ, huyện Sapa, tỉnh Lào Cai.

                                                                                                                                                                                                  Bài: Quốc Toản

• Hành trình chinh phục Fansipan